كه در دنيا چشم خود را بپوشاند از محرمات در آخرت بعوض آن قاصرات به او ارزانى فرمايند و اين زنان قاصرات الطرف * ( لَمْ يَطْمِثْهُنَّ ) * نسوده باشند ايشان را يعنى دست بايشان دراز نكرده باشند و بكارت ايشان نبرده * ( إِنْسٌ ) * آدميان * ( قَبْلَهُمْ ) * پيش از خايفان كه در بهشت شوهران ايشان باشند * ( وَلا جَانٌّ ) * و نه جنيان مراد آنست كه حوريانى كه براى انس مقررند دست آدميان بدامن ايشان نرسيده باشد و آنان كه براى جن باشد هيچ جنى در ايشان تصرف نكرده باشد آيه دالست بر آنكه جن طمث يكديگر ميكنند هم چنان كه انس و ميتواند بود كه ذكر جن براى مبالغه باشد هم چنان كه گويند جن و انس به او راه ندارد و مرغ آنجا پرواز نتواند كرد * ( فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما ) * پس بكدام از نعمتهاى پروردگار خود كه حوران بدين لطافت ببندگان ارزانى داشته * ( تُكَذِّبانِ ) * تكذيب مينمائيد و انكار ميورزيد * ( كَأَنَّهُنَّ ) * گوييا آن حوران * ( الْياقُوتُ ) * ياقوتند در سرخى و صفا * ( وَالْمَرْجانُ ) * و مرجانند در سفيدى و روشنى مرويست كه صفاى حوران از صفاى ياقوت و بياض در و مرجان بيشتر باشد و ايثار لفظ مرجان كه مرواريد صغير است بر لؤلؤ كه مرواريد كبير است به جهت آنست كه بياض و صفاى آن زياده از بزرگست و در نقل آمده كه ان المراة من اهل الجنة يرى فخ ساقيها من وراء سبعين حلة من حرير كما يرى السلك من وراء الياقوت و بروايت ديگر آمده كما يرى الشراب الا خمر فى الزجاجة البيضاء يعنى حورى كه هفتاد حله حرير پوشيده باشد مغز ساق او در پس آن حله ها مشاهده توان كرد مانند رشتهء سفيد از وراى ياقوت و روايتى ديگر آن است كه مانند شراب سرخ در آبگينهء سفيد و در خبر آمده كه زنان اهل دنيا نيز در بهشت مثل حوران باشند در عدم طمث و در صفا و طراوت پس ايشان به اين صفت بشوهران خود ملاقات كنند * ( فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما ) * پس بكدام از نعمتهاى پروردگار خود كه حورانى به اين زيب و بها بشما كرامت فرمود * ( تُكَذِّبانِ ) * تكذيب ميكنيد و باور نميداريد * ( هَلْ جَزاءُ الإِحْسانِ ) * آيا باشد پاداش نيكويى كردن در عمل * ( إِلَّا الإِحْسانُ ) * مگر نيكويى كردن به ثواب ايراد استفهام در مورد نفى به جهت تقرير است يعنى البته جزاى نيكى نيست الا نيكى پس جزاى طاعات بدرجاتست و مكافات شكر بزياده و تقوى بفرح و توبه بقبول و دعا باجابت و سؤال بعطا و استغفار بمغفرت و خوف دنيا با من آخرت و نقمت بنعمت و در بحر الحقايق آورده كه جزاى فناى فى اللَّه بقاى باللَّه است انس روايت كرده كه حضرت رسول ( ص ) بعد از تلاوة اين آيه فرمود كه هل درون ما يقول ربكم ميدانيد كه خداى شما چه ميگويد گفتند اللَّه و رسوله اعلم فرمود كه ميگويد هل جزاء